15 yaşını doldurmamış çocuklara sosyal ağ hizmeti sunulmasını engelleyen düzenleme 1 Kasım 2026’da yürürlüğe giriyor. Psikiyatri Uzmanı Dr. Leyla Çelebi, ergenlik dönemindeki riskleri ve ailelerin alabileceği koruyucu önlemleri anlattı.
Çocukların dijital dünyada korunmasına yönelik yeni düzenleme 1 Kasım’da yürürlüğe giriyor. 15 yaşını doldurmamış çocuklara sosyal ağ hizmeti sunulmasını engelleyen düzenleme, yaş doğrulama ve çocuklara özgü koruyucu uygulamaları da kapsıyor.
Psikiyatri Uzmanı Dr. Leyla Çelebi, sosyal medyanın beynin ödül sistemiyle ilişkisini, ergenlerin neden daha fazla risk altında olduğunu ve ailelerin çocuklarını dijital dünyanın olumsuz etkilerinden nasıl koruyabileceğini anlattı.
Çocukların sosyal medya kullanımı; dijital güvenlik ve ruh sağlığı tartışmalarının merkezinde yer alıyor. Platformlar iletişim, eğlence ve kendini ifade etme imkânı sunarken kontrolsüz kullanım, zararlı içeriklere maruz kalma, akran baskısı ve kişisel verilerin korunması gibi konuları da gündeme getiriyor.
Türkiye’de 1 Kasım 2026’da yürürlüğe girecek Sosyal Ağ Sağlayıcı Tarafından Çocuklara Özgü Ayrıştırılmış Hizmet Sunulmasına ve Yaş Doğrulamaya İlişkin Yönetmelik kapsamında, 15 yaşını doldurmamış çocuklara sosyal ağ hizmeti sunulamayacak. Düzenleme, 15 yaşını doldurmuş çocuklara yönelik yaşa özgü hizmetler ve ebeveyn denetim araçlarıyla ilgili yükümlülükler de getiriyor.
Dr. Çelebi, çocukların dijital dünyayla ilişkisini değerlendirirken yalnızca sosyal medya kullanım süresine değil, bunun çocuğun gelişimine ve günlük yaşamına etkilerine de bakılması gerektiğini belirtti.
Dr. Çelebi, çocukları olumsuz etkilediği düşünülen teknolojilerin dönemlere göre değiştiğini; 1950’lerde çizgi romanların, 1990’larda televizyonun, 2000’lerde internetin ve 2020’lerde dijital oyunların tartışıldığını, günümüzde ise sosyal medya platformlarının öne çıktığını söyledi.
Çelebi, sosyal medyanın çocuklar için yalnızca eğlence ve iletişim aracı olmadığını; dikkat, duygu düzenleme, sosyal ilişkiler ve benlik algısının geliştiği dönemde etkili olabilen bir dijital ortam olduğunu belirtti. Beynin ödül sisteminde yer alan ventral tegmental alan (VTA), nucleus accumbens ve prefrontal korteksin farklı işlevleri bulunduğunu anlattı. VTA dopaminerjik süreçlerde, nucleus accumbens haz ve motivasyonda, prefrontal korteks ise kontrol, karar verme ve sınır koymada rol oynuyor.
Dopaminin yalnızca ödül elde edildiğinde değil, ödül beklentisi oluştuğunda da etkili olduğunu belirten Çelebi, sosyal medyada yeni bir içerikle karşılaşma beklentisinin kullanım süresini uzatabildiğine dikkat çekti. Beğeni, mesaj veya beklenmedik bir içerik, kullanıcının platformu yeniden kontrol etme isteğini artırabiliyor. Sosyal medya; sosyal bağ kurma, merak, rekabet, başarı hissi ve günlük sıkıntılardan uzaklaşma gibi ihtiyaçlara da karşılık verebiliyor.
Dr. Çelebi, sosyal medya kullanımını değerlendirirken ekranda geçirilen sürenin tek başına yeterli olmadığını, çocuğun günlük yaşamındaki işlevselliğine bakılması gerektiğini vurguladı.
Dr. Çelebi, “Riskli kullanımda ekran karşısında geçirilen süre artmış olsa da çocuk okul yaşamını ve sosyal ilişkilerini sürdürebiliyor. Problemli kullanımın daha ileri boyutlarında ise okul sorumluluklarının aksaması, uyku kaybı, öfke ve çatışmaların artması ya da kullanımın kontrol edilmesinde güçlükler görülebiliyor. Çocuğun ekran kullanımını sınırlandırmakta zorlanması ve sosyal medya nedeniyle günlük sorumluluklarını yerine getirememesi, değerlendirilmesi gereken belirtiler arasında bulunuyor” ifadelerini kullandı.
Ergenlik döneminde beynin karar verme, dürtü kontrolü ve davranışları düzenlemeyle ilişkili işlevleri gelişmeye devam ediyor. Dr. Çelebi, prefrontal korteksin olgunlaşmasının zaman aldığını belirtti. Bu dönemde gençlerin kendilerine ait bir alan oluşturma, kimliklerini keşfetme ve akranları tarafından kabul edilme ihtiyaçları belirginleşiyor.
Sosyal medya akımları, görünür olma arzusu ve başkalarıyla kıyaslanma dijital ortamlarda geçirilen zamanı artırabiliyor. Çelebi, çocukların ve gençlerin dijital içeriklerle ilişkisinin yalnızca kendi iradeleriyle açıklanamayacağını; gelişimsel özelliklerin ve platformların kullanım alışkanlıklarını etkileyen tasarımlarının birlikte ele alınması gerektiğini belirtti.
Sonsuz kaydırma, otomatik video oynatma ve kişiselleştirilmiş içerik önerileri gibi özelliklerin platformda geçirilen süreyi uzatabildiğini belirten Dr. Çelebi, dijital güvenlik tartışmalarında platformların tasarım özelliklerinin de dikkate alınması gerektiğini ifade etti.
Çelebi, sözlerini şöyle sürdürdü: “Çocukların maruz kaldığı içeriklerin yönetimi, öz denetim becerileri henüz gelişmekte olan çocukların ve gençlerin sorumluluğuna bırakılmamalı. Bu süreçte yasa koyucuların, denetleyici kurumların ve bilimsel kurulların rolü bulunduğuna işaret ediyor. Çocukların zararlı içeriklere maruz kalma riskinin azaltılması, çevrim içi sömürünün önlenmesi, uyku ve fiziksel aktivite gibi gelişimsel ihtiyaçlara zaman ayrılması ve platformların sorumluluklarının artırılması, yaş sınırı ve dijital güvenlik düzenlemelerinin amaçları arasında yer alıyor.”
Dr. Çelebi, internet kullanımına ilişkin koruyucu önlemlerin erken yaşlarda başlaması gerektiğini belirtti. Sağlıklı dijital alışkanlıkların oluşturulması açısından 12 yaş ve öncesi dönemi önemli olarak değerlendiren Çelebi, ailelere şu önerilerde bulundu:
Psikiyatri Uzmanı Dr. Leyla Çelebi, çocukların sosyal medya kullanımını değerlendirirken yalnızca ekranda geçirilen sürenin değil, kullanımın nedenlerinin ve sonuçlarının da dikkate alınması gerektiğini söyledi.
Kaynak: Habertürk — Sağlık
