Yazı, Kıbrıs’ta dönüşümlü başkanlık konusunun geçmişini ve BM önerilerindeki yerini ele alıyor. Ayrıca Nikos Hristodulidis ve Tufan Erhürman’ın konuya ilişkin tutumlarını aktarıyor.
Kıbrıs’ta Dönüşümlü Başkanlık (DB) diye bir “mesele” vardır. “Sorun” demiyorum. “Mesele” demeyi tercih ediyorum; çünkü bu sözcük, eskiden beri devam eden ve çözülmesi zor görünen bir soruna işaret ediyor.
Dönüşümlü Başkanlık tam da böyle bir meseledir. Eski bir hikâyesi vardır ve yarım asırdan beri devam etmektedir.
Pek çok konuda olduğu gibi, bu konuda da dönüm noktası 1974 Savaşı’dır. 1974 öncesinde Kıbrıs Cumhuriyeti çatısı altında, zaman zaman sembolik olmak kaydıyla dönüşümlü başkanlığı andıran konular konuşulmuştur. Örneğin, ABD başkanlık sisteminden bahsedilmiş; başkanın Kıbrıslı Rum, başkan yardımcısının Kıbrıslı Türk olması veya Kıbrıslı Rum cumhurbaşkanı ile Kıbrıslı Türk başbakandan söz edilmiştir.
“Dönüşümlülük” ilkesinden Cumhuriyet öncesi dönemlerde de bahsedilmiştir. Örneğin, Kıbrıs Türk tarafı dönüşümlü belediye başkanlığı talep etmiştir.
Kıbrıs Türk tarafı, ister belediye başkanlığında ister cumhurbaşkanlığında olsun, “dönüşümlülük” konusunu eşitlik talebinin bir parçası olarak görmüştür.
Ancak DB, başkanlık sistemine dayalı federal devletin gündeme gelmesiyle ilk defa ortaya atılmıştır. Bu da bizi 1974 Savaşı’nın ertesi gününe götürür.
Savaştan sonra “Tam Eşitlik” talep etmeye başlayan Kıbrıs Türk tarafı, bu kavramın içine DB’yi de koyuyordu. Nitekim, 13 Şubat 1975 tarihinde Kıbrıs Rum tarafına verilen önerilerde tam siyasi eşitlikten söz ediliyor ve kurulacak devletin ortak kurumlarına iki toplumun eşit olarak katılması savunuluyordu.
13 Şubat 1975 tarihinde Kıbrıs Türk Federe Devleti ilan edildikten sonra, dönemin Millî Cephe hükümetinde yer alan Millî Selamet Partisi başkanı Necmettin Erbakan, Kıbrıslı Rumlara çağrıda bulunarak Kıbrıs Cumhuriyeti’nden vazgeçmelerini ve Kıbrıs Rum Federe Devleti’ni kurmalarını öneriyordu.
Erbakan’a göre, iki federe devletin oluşturacağı “Federal Kıbrıs Devleti’nde” devlet başkanı, İsviçre’de olduğu gibi her yıl dönüşümlü olarak değişmeliydi.
1975 yılında Viyana görüşmelerinin ikinci turunda Türk tarafı, iki tarafın katılımıyla bir komisyon kurulmasını ve komisyonun “Geçici Hükümet” olarak görev yapmasını öneriyordu.
Aynı tarihlerde ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger, Türk tarafıyla yaptığı görüşmelerde DB fikrini ilerletmek için İngilizlerle konuştuğunu söylüyor, ancak %50-50 katılımın söz konusu olamayacağını belirtiyordu.
Başpiskopos Makarios, Henry Kissinger ile yaptığı görüşmede siyasi eşitliği kabul ettiğini, ancak Denktaş’ın talep ettiği %50-50 katılımın kabul edilemeyeceğini söylüyordu. Ayrıca, toprak iadesinin şart olduğunu ileri sürüyordu.
Kısacası, 1974’ten sonra çözüm formülü toprak karşılığında siyasi eşitlik olarak şekillenmişti. Ancak “Tam Eşitlik” talep eden ve DB’yi de pakete koyan Türk tarafı, toprak konusunu konuşmaktan kaçınıyor ve Kıbrıslı Rumlara toprak iadesinde bulunmayı reddediyordu.
Bu yüzden ilerleme sağlanamıyordu.
1981 yılında dönemin BM Genel Sekreteri Kurt Waldheim taraflara bir Değerlendirme Raporu sundu. Yürütmenin, dört Kıbrıslı Rum ve iki Kıbrıslı Türk olmak üzere altı üyeden oluşan Federal Konsey’in uhdesinde olmasını ve üyelerin dönüşümlü olarak Federal Konsey’e başkanlık yapmalarını önerdi. Waldheim, Türk tarafının belli oranda toprak vermesi gerektiğini söylüyordu. Ancak Genel Sekreter’in bu önerisi iki tarafça da reddedildi.
Ardından, 1983 yılında Perez de Cuellar’ın yaptığı önerilerde “dönüşümlülük” ilkesine yer verildi. Bu öneride cumhurbaşkanlığı ve başbakanlık makamlarının dönüşümlü olarak iki toplum tarafından üstlenilmesi öngörülüyordu. Biri cumhurbaşkanı olduğunda diğeri hükümet başkanı olacaktı.
Taraflar bu öneriyi de reddetti.
Perez de Cuellar, 1984 yılının sonunda taraflar arasında dolaylı görüşmeler yapılmasını sağladı ve 1985 yılının Ocak ayında ortaya çıkan Çerçeve Anlaşması’nı tarafların imzasına sundu. Rauf Denktaş, Kenan Evren’in baskıları karşısında geri adım attı ve dönüşümlü başkanlık talebinden vazgeçti. Ayrıca, toprak konusunda ilk defa %29+ formülünü kabul etti. Spiros Kiprianu ise son anda Çerçeve Anlaşması’nı imzalamaktan vazgeçti. Denktaş, Kiprianu’nun anlaşmayı reddetmesi için bütün gece dua ettiğini söylüyordu.
1988 yılında Yorgos Vasiliu ile Rauf Denktaş arasında başlayan görüşmelerde Denktaş, dönüşümlü başkanlık talebini yeniden gündeme getirdi. Ayrıca, Kıbrıs Türk toplumunun “ayrı bir halk” olarak tanınmasını ve “self determinasyon hakkının” kabul edilmesini talep ediyordu. Denktaş’ın bu talepleri kabul edilmedi ve BM, ilk defa siyasi eşitlik kavramına açıklık getirme ihtiyacı hissetti.
1991 yılında Güvenlik Konseyi, 716 sayılı Kararı’yla “siyasi eşitlik” kavramını tanımladı. Buna göre, “siyasi eşitlik her ne kadar federal hükümet ve yönetime aritmetik eşitlik temelinde katılım anlamına gelmiyorsa da, siyasi eşitliğin çeşitli biçimlerde yansıması şarttır: Kıbrıs devletinin federal anayasasını onaylamak veya değiştirmek ancak iki toplumun ayrı ayrı onayı ile mümkün olması, federal hükümetin bütün karar alma süreçlerine ve kurumlarına iki toplumun etkin biçimde katılması, federal hükümetin toplumlardan birinin çıkarları aleyhine karar alma yetkisinin bulunmaması, iki federe devletin eşitliği ve aynı yetki ve fonksiyonlara sahip olması.”
BM’nin yaptığı bu siyasi eşitlik tanımı bir dönüm noktası oldu ve o tarihten sonra yapılan bütün Kıbrıs girişimlerine temel oluşturdu. Ancak Rauf Denktaş, bu zeminde hazırlanan Gali Fikirler Dizisi’ni de Annan Planı’nı da reddediyordu.
Annan Planı’nda yürütme erki, İsviçre usulü Devlet Konseyi fikrine dayanıyordu. Bu fikri ilk ortaya atan kişinin Necmettin Erbakan olduğu yukarıda belirtilmişti. Buna göre, Devlet Konseyi’nde bakan olarak görev yapan dört Kıbrıslı Rum ile iki Kıbrıslı Türk, dönüşümlü olarak Devlet Konseyi Başkanlığı yapacaktı. Böylece DB, 4:2 olarak şekillendi.
Buraya kadar anlatılanlardan anlaşılacağı üzere, dönüşümlü başkanlık konusu 1974’ten sonra Kıbrıs Türk tarafının talebi üzerine gündeme geldi ve BM’nin ortaya koyduğu çeşitli görüşlerde toprak iadesi şartıyla yer buldu.
Ancak taraflar arasında bu konuda mutabakat sağlanması için Talat-Hristofyas görüşmelerini beklemek gerekecekti. Başkanlık sisteminde, yani Devlet Konseyi veya Federal Konsey’de değil, dönüşümlü başkanlık ilk defa Mehmet Ali Talat ve Dimitris Hristofyas tarafından kabul edildi ve Yakınlaşmalar Listesi’ne girdi.
Buna göre, dönüşümlü olarak cumhurbaşkanlığı ve cumhurbaşkanı yardımcılığı yapacak Kıbrıslı Rum ve Kıbrıslı Türk, çapraz ve ağırlıklı oyla seçilecekti; Kıbrıslı Rumların oy ağırlığı, Kıbrıslı Türklerin oy ağırlığıyla (%20) eşitlenecekti. Dört yıl Kıbrıslı Rum, iki yıl da Kıbrıslı Türk cumhurbaşkanlığı makamında oturacaktı.
Talat-Hristofyas mutabakatından sonra Nikos Anastasiadis de Crans Montana’da yazılı olarak sunduğu belgede dönüşümlü başkanlığı (4:2) kabul ettiğini belirtti. Bu da Yakınlaşmalar Listesi’ne girdi.
Bu noktada önemli bir konuya açıklık getirelim. Talat-Hristofyas arasında sağlanan DB mutabakatı, garantörlük konusuyla doğrudan ilişkilendirilmiyordu. Kıbrıs Türk tarafının siyasi eşitlik talebi o tarihe kadar toprak iadesiyle ilişkilendiriliyordu. Nikos Anastasiadis döneminde önemli bir değişiklik oldu ve DB konusu garantiler ve askerlerin geri çekilmesiyle ilişkilendirildi. Nitekim Crans Montana’ya giden süreçte ve Crans Montana’da “Paket-Çözüm” anlayışı kabul gördü ve görüşme başlıkları birbirine eklemlendi.
Antonio Guterres, altı başlık içeren Çerçevesi’ni hazırlarken tarafların “cherry picking” (işine geleni seçme) yapmasını engellemek için kimin hangi başlıkta ne alacağını ve ne vereceğini saptadı. Burada öne çıkan en önemli uzlaşma, siyasi eşitlik ve dönüşümlü başkanlık karşılığında Garanti Anlaşması’nın değiştirilmesiyle tek yanlı müdahale hakkına son verilmesi ve Türk askerlerinin adadan ayrılması oldu. İttifak Anlaşması’yla kalacak olan Türk ve Yunan Alayları bu kapsamın dışındaydı.
Nikos Hristodulidis’in tavrına bakalım. Hristodulidis, bugüne kadar dönüşümlü başkanlığı ve Bakanlar Kurulu’nda bir olumlu oyu kabul ettiğine dair hiçbir açıklama yapmadı.
Sözcüleri ise zaman zaman yaptıkları açıklamalarda dönüşümlü başkanlığın Yakınlaşmalar Listesi’nde yer almadığını söylüyor veya bu konuda net bir şey söylemekten kaçınıyor.
Oysa müzakereci Menelaos Menelao, DB’nin Yakınlaşmalar Listesi’nde yer aldığını söylüyor.
Öte yandan, Hristodulidis’in en büyük destekçileri olan DİKO ile ELAM partileri dönüşümlü başkanlığa kategorik olarak karşı çıktıklarını sık sık dile getiriyor.
Nikos Hristodulidis cephesinde siyasi eşitlik ve dönüşümlü başkanlık konusu, iç politikanın sisli bulutları arasında görünmez hâle geliyor.
Hristodulidis’in bu konudaki tavrının ortaya çıkması ve pozisyonunun görülmesi, ancak müzakerelerin başlamasıyla mümkün olabilir.
Tufan Erhürman, bir yandan Yakınlaşmalar Müktesebatı temelinde görüşmelerin kaldığı yerden devam etmesini kabul ettiğini söylüyor. Dönüşümlü başkanlığın Yakınlaşmalar Listesi’nde yer aldığını bir kez daha hatırlatalım. Öte yandan, dönüşümlü başkanlığın önceden kabul edilmesini talep ediyor ve bu konunun al-ver sürecine dâhil olmadığını ileri sürüyor.
Oysa bu argüman doğru değildir. Dönüşümlü başkanlık uzun yıllar toprak başlığıyla ilişkilendiriliyordu. Crans Montana’da ise garantiler konusuyla ilişkilendirildi ve Guterres Çerçevesi’nde de buna yer verildi. Ayrıca, Kıbrıs Rum toplumunda siyasi gelişmeleri takip eden herkes bilir ki cumhurbaşkanlığı koltuğunda kim oturursa otursun, dönüşümlü başkanlığı garantiler konusuyla, özellikle de tek yanlı müdahale hakkının kaldırılmasıyla ilişkilendiriyor.
Tufan Erhürman müzakerelerde elde edebileceği dönüşümlü başkanlığı al-ver sürecinin dışına çıkararak önceden karara bağlanmasını talep ederken, konunun garantilerle ilişkisinin koparılmasını arzu ediyor olabilir mi?
Böyle bir yaklaşım elbette Türkiye’yi rahatlatıyor olabilir.
Ancak gerçek şudur ki, bu yaklaşımın Kıbrıs Rum toplumunda karşılık bulması mümkün değildir. Hiçbir Kıbrıslı Rum, en federalisti bile, siyasi eşitlik ve dönüşümlü başkanlık başlığını garantiler başlığıyla ilişkilendirmeden ele almaz.
Tufan Erhürman’ın bu konuda ısrar etmeye devam etmesi hâlinde müzakerelerin başlamayacağına kesin gözüyle bakabiliriz. Bu durumda, Hristodulidis’in çözüm iradesi ve niyeti sınanmadan bütün sorumluluk Kıbrıslı Türk liderin omuzlarına yüklenebilir. Bu da Kıbrıs Türk tarafının 2004 ve 2017’de kazandığı, Ersin Tatar’la epeyce aşındırdığı etik üstünlüğünü bütünüyle kaybetmesi anlamına gelebilir.
Kaynak: Yenidüzen
